Atlas; hipnoz geleneği, psikoterapi ekolleri ve nörobilim yazınında aynı iç deneyimi farklı adlarla anlatan kavramları tek haritada toplar. Her birim; ait olduğusoy, Katmanlı Benlik Modeli'ndeki katmanı (K1–K7) ve mevcut kanıt düzeyi ile birlikte sunulur. Aşağıdaki harita aranabilir ve süzülebilir; her kart, tam tanım, ölçüm araçları, tanı eşlemeleri, ilişki köprüleri ve kaynakçasıyla birlikte açılır.
Kanıt düzeyi etiketlerinde güncel kılavuzlar ve sistematik derlemeler esas alınır; A–D ölçütlerinin tam tanımı için: Yöntem.
Bu atlas bilgilendirme amaçlıdır; hiçbir bölümü klinik kullanım önerisi niteliği taşımaz.
69 birimin tümü gösteriliyor
TR: Duygu · EN: Emotion
Belirli bir uyarana/nesneye yönelik; hızlı başlayan; fizyolojik, davranışsal ve öznel bileşenli kısa tepki. Temel duygular görüşü (Ekman, 1992) ↔ yapılandırılmış duygu kuramı (Barrett, 2017)…
TR: Duygulanım · EN: Affect
(i) Psikiyatride: muayene sırasında gözlenen anlık duygusal dışavurum (uygun, künt, kısıtlı, labil...). (ii) Duygu biliminde şemsiye terim; çekirdek duygulanım = değerlik × uyarılmışlık (Russell…
TR: His / hissetme · EN: Feeling
Duygusal sürecin öznel-bilinçli deneyim bileşeni (Damasio, 1999: duygu bedensel süreç, his onun bilinçli temsili). Ayırt edici fark: duygu süreçtir, his onun içeriden görünümüdür.
TR: Duygudurum · EN: Mood
Nesnesiz, yaygın, saatler–haftalar süren zemin duygusal ton (ötimik, depresif, yükselmiş, irritabl...). Duygudan ayırt edici fark: yaygındır, tetikleyici nesnesi belirsizdir. 'Ruh hâli' halk…
TR: Durum · EN: State
Geçici, bağlama duyarlı psikolojik koşul. Özellikten ayırt edici fark: geçicidir, bağlam değişince değişir. 'Hipnotik durum' (değişmiş bilinç) tartışması bu terimin ayrı bir bağlamıdır (durumcu ↔…
TR: Özellik · EN: Trait
Zaman ve durumlar arası tutarlı davranış/deneyim eğilimi. Durumdan ayırt edici fark: aynı ölçeğin iki formu bile ayrılır (STAI-Durum/Sürekli).
TR: Mizaç · EN: Temperament
Erken yaşta görünen, biyolojik-genetik temeli güçlü; duygusal, motor ve dikkat reaktivitesi + öz-düzenleme eğilimleri (Rothbart). Karakterden ayırt edici fark: mizaç 'donanım', karakter değer-irade…
TR: Karakter · EN: Character
Değerler, hedefler ve öz-düzenlemeyle şekillenen, öğrenmeye ve terapiye görece açık katman; erişkinlikte gelişir. Kişilikten ayırt edici fark: karakter kişiliğin bir bileşenidir.
TR: Kişilik · EN: Personality
Mizaç + karakter + uyum örüntülerinin; düşünce, duygu ve davranışta görece kalıcı bütünü. Stabil ama değişebilir (özellik değişim çalışmaları). Kimlikten ayırt edici fark: kişilik 'nasıl' olduğun…
TR: Kimlik · EN: Identity
'Ben kimim?' sorusuna verilen, zaman içinde süreklilik ve aynılık hissi taşıyan yanıt. Erikson'da psikososyal gelişim görevi; Marcia'da kimlik statüleri; DSM-5 AMPD Ölçüt A'nın ilk öğesi; Kernberg'de…
TR: Benlik · EN: Self
James (1890) klasik ayrımı: Bilen Ben (I) × Bilinen Ben (Me). Alt kavramlar: benlik kavramı, benlik şemaları (Markus, 1977), olası benlikler (Markus & Nurius, 1986), benlik saygısı…
TR: Kendilik · EN: Self (psikanalitik çeviri)
Türkçe psikanaliz literatüründe Kohut'un self'i ve Jung'un Self'i 'kendilik' olarak çevrilir: kendilik psikolojisi, kendiliknesnesi (selfobject). IFS'in Self'i ise Türkçe IFS topluluğunda çoğunlukla…
TR: Olası benlikler · EN: Possible selves
Benliğin alt kavramlarından: olası benlikler (Markus & Nurius, 1986). Zaman çizgisi çalışmalarında 'geleceğin başarılı benliğiyle özdeşim provası' tekniğinin akademik zeminidir (K5).
TR: İçsel çalışan model · EN: Internal working model
Tanım MD v1.1 güncellemesini bekliyor.
TR: Altbenlik (İd) – Ben – Üstben · EN: Id – Ego – Superego
Zihinsel işlevlerin üç soyut 'kurumu': dürtü kaynağı (İd), gerçeklikle arabulucu (Ben), içselleştirilmiş yasak/ideal (Üstben). TA'nın Çocuk–Yetişkin–Ebeveyn'i ile sık karıştırılır; oysa Freud'unkiler…
TR: Kompleks · EN: Complex
Duygu yüklü bir çekirdek etrafında örgütlenmiş, kısmen özerk anı-imge-eğilim kümesi; 'kompleksler kişiliğin parçacıkları gibi davranır'. Otonomi vurgusu: kompleks kişiyi 'ele geçirebilir'…
TR: Arketip · EN: Archetype
Kolektif bilinçdışının evrensel örüntü kalıpları: Gölge, Persona, Anima/Animus, Yaşlı Bilge, Çocuk... Kişisel değil tür düzeyinde şablondur; kişisel kompleksin çekirdeğinde bir arketip yatabilir.
TR: Persona · EN: Persona
Sosyal maske; Gölge'nin (benliğin dışlanan, bastırılan yönleri) karşı kutbu. Voice Dialogue'un birincil / dışlanan benlikleriyle en yakın akrabalık taşır.
TR: Gölge · EN: Shadow
Benliğin dışlanan, bastırılan yönleri; sosyal maske olan Persona'nın karşı kutbu. Gölge entegrasyonu ≈ dışlanan benlik çalışması; projeksiyonun geri alınması.
TR: İç nesne / İçeatım · EN: Internal object / Introject
Erken ilişkilerin içselleştirilmiş temsilcileri. Fairbairn'in endopsişik yapısı (libidinal ben–heyecanlandıran nesne; antilibidinal ben–reddeden nesne; merkezî ben–ideal nesne) parts-work'ün en erken…
TR: Gerçek / Sahte Kendilik · EN: True / False Self
Spontan-canlı çekirdek (gerçek kendilik) ↔ çevreye uyum için kurulmuş koruyucu yüzey (sahte kendilik). Sahte kendilik patoloji değil koruma stratejisidir — IFS'in 'koruyucu parça' mantığıyla güçlü…
TR: Kendilik / Kendiliknesnesi · EN: Self / Selfobject
Bütünlüklü kendilik deneyimi ve onu düzenleyen ilişkisel işlevler (kendiliknesnesi); parçalanma (fragmentation) kohezyon kaybıdır. Terapide empatik iç-gözlem ve kendiliknesnesi aktarımları; çokluğu…
TR: Kimlik dağınıklığı · EN: Identity diffusion
İyi ve kötü kendilik/nesne temsillerinin bütünleşememesi; borderline kişilik örgütlenmesinin çekirdek işareti. Aktarım Odaklı Psikoterapi (TFP) bütünleştirmeyi hedefler (Clarkin ve ark., 2007 RCT).
TR: Ego durumu · EN: Ego state
'Ortak bir ilkeyle birbirine bağlanmış, sınırlarla ayrışmış davranış ve yaşantı örüntüsü.' Ayrışma (adaptif farklılaşma) ↔ dissosiyasyon sürekliliği üzerinde yer alır; hipnozla doğrudan aktive edilip…
TR: Ebeveyn – Yetişkin – Çocuk · EN: Parent – Adult – Child
Gözlemlenebilir üç ego durumu sınıfı; yapısal model (içerik) + işlevsel model (Koruyucu/Eleştirel Ebeveyn, Doğal/Uyarlanmış Çocuk); egogram (Dusay, 1972); ikinci düzey yapısal analiz. Freud'un…
TR: Alt-kişilik · EN: Subpersonality
Yarı-özerk küçük kişilik örgütlenmeleri; 'ben' (I) merkezinden tanınır ve koordine edilir; dezidentifikasyon egzersizleri. Aşkın boyut ('Yüksek Benlik') modele içkindir; psikosentez bu yönüyle kadim…
TR: Sesler / Birincil ve Dışlanan benlikler · EN: Voices / Primary & Disowned selves
Benliklerle doğrudan, sandalye/pozisyon değiştirerek diyalog; hedef, kutuplar arasında duran 'Farkında Ego' sürecidir. Tanı-dışı, deneyimsel; koçluk ve kişisel gelişim alanına da yayılmıştır.
TR: Rol · EN: Role
Benliğin ilişkisel sahnedeki birimleri; rol repertuvarı, rol değişimi, yardımcı ego. Eylem yöntemleri ve grup sahnesi; 'rol' sosyolojik rol kuramıyla da köprülüdür.
TR: Üstteki köpek / Alttaki köpek · EN: Topdog / Underdog
Kutuplaşmış iç seslerin (baskıcı ↔ boyun eğen kutup) boş sandalye diyaloğu. Deneyimsel sandalye tekniklerinin atasıdır; Şema Terapi'nin mod diyaloğu buradan devşirilmiştir.
TR: Farkında Ego · EN: Aware Ego
Voice Dialogue'da hedef: kutuplar arasında duran 'Farkında Ego' süreci. Katmanlı Benlik Modeli'nde K7 bütünleştirici merkez kavramlarındandır (Öz, Sağlıklı Yetişkin, Farkında Ego, gözlemleyen benlik…
TR: Şema modu · EN: Schema mode
O an baskın olan şema + baş etme tepkisi kümesi. Dört aile: Çocuk modları (İncinmiş, Kızgın, Dürtüsel, Mutlu), İşlevsiz Baş Etme (Uyumlu Teslimci, Kopuk Korungan, Aşırı Telafi), İçselleştirilmiş…
TR: Parça (IFS) · EN: Part (IFS)
Üç işlevsel sınıf: Sürgünler (yük taşıyan incinmiş parçalar), Yöneticiler (önleyici koruyucular), İtfaiyeciler (tepkisel koruyucular). Süreç dili: harmanlanma/ayrışma (blending/unblending), tanıklık…
TR: Öz · EN: Self (IFS)
Öz (Self): 8C — sükûnet, merak, şefkat, netlik, cesaret, güven, yaratıcılık, bağlantılılık. IFS'te parçaların lideri olan şefkatli merkez (Türkçe IFS topluluğunda 'Öz'). Öz bir cevher değil bir…
TR: Sağlıklı Yetişkin · EN: Healthy Adult mode
Şema Terapi'nin dört mod ailesinden bütünleştirici olanı; terapötik hedef 'Sağlıklı Yetişkin'i büyütme'dir. Katmanlı Benlik Modeli'nde K7 bütünleştirici merkez kavramlarındandır (≈ kalp/ruh/nefs-i…
TR: Ben-konumu · EN: I-position
Benlik, iç ve dışsallaştırılmış 'konumlar' (ben-anne-olarak, ben-hekim-olarak, içimdeki-eleştirmen...) arasında diyalog yürüten çoksesli bir alandır; toplum, zihnin içine taşınmıştır. Güçlü akademik…
TR: Kendilik durumu · EN: Self-state
Sağlık = 'boşluklarda durabilmek' (standing in the spaces): birden çok kendilik durumu arasında geçişkenlik; dissosiyasyon herkes için olağan bir zihin özelliğidir, travmada katılaşır. Normal çokluk…
TR: Görünüşte Normal Parça (GNP) / Duygusal Parça (DP) · EN: ANP / EP (Apparently Normal / Emotional Part)
GNP günlük yaşamı sürdürür ve travmadan kaçınır; DP travma anındaki savunma eylem sistemlerinde (kaçma, donma, boyun eğme...) sabitlenmiştir. Düzeyler: birincil (1 GNP + 1 DP → basit TSSB), ikincil…
TR: Alternatif kimlik durumu · EN: Alter / Alternate identity
Kimlikte belirgin süreksizlik + tekrarlayan amnezi; ev sahibi (host), geçiş (switching), eş-bilinçlilik dereceleri. ICD-11 yeniliği — 6B65 Kısmi DID: bir baskın kimlik + müdahaleci diğer kimlik…
TR: Gizli gözlemci · EN: Hidden observer
Hipnotik analjezide bile deneyimi kaydetmeyi sürdüren 'izleyici' işlev; bilişsel kontrol sistemlerinin bölünebilirliğinin deneysel gösterimi. Kuramsal mirasçıları: dissosiye kontrol (Bowers, 1992)…
TR: Ses duyma · EN: Voice hearing
Sesleri salt hastalık belirtisi değil, çoğu kez travmayla bağlantılı anlamlı deneyimler olarak ele alan yaklaşım; 'Seslerle Konuşma' tekniği Voice Dialogue'dan uyarlanmıştır. Psikoz–dissosiyasyon…
TR: Parça (parça terapisi) · EN: Part (parts therapy)
Hipnozda parçaların tek tek çağrılıp, terapistin arabuluculuğunda müzakere ettirildiği yapılandırılmış protokolün birimi (çağır → adlandır → amacını öğren → müzakere → uzlaşı → entegrasyon). Hipnoz…
TR: İdeomotor sinyalleşme · EN: Ideomotor signaling
Parmak sinyalleriyle bilinç-dışı düzeyden evet/hayır yanıtı alma — parçalarla sözsüz görüşme kanalı. Yanıtların telkin artefaktı olabileceği unutulmamalı; keşif aracı olarak değerli, 'gerçeğin…
TR: Parça (NLP) · EN: Part (NLP)
Davranışın olumlu niyet taşıyan alt-programı. Teknikler: altı adımlı yeniden çerçeveleme, parça bütünleştirme (visual squash), uyumsuzluk (incongruence) sinyalleri, algısal konumlar. Pragmatik ve…
TR: Çekirdek Dönüşüm / çekirdek durumlar · EN: Core Transformation / core states
Parçanın niyet zincirini 'çekirdek durumlara' (varlık, iç huzur, sevgi...) kadar izleyen meditatif protokol. Yapılandırılmış, öğretilebilir; araştırması sınırlı.
TR: Zihin Toplumu ajanı / modül · EN: Agent (Society of Mind) / Module
Zihin = tek başına akılsız basit ajanların örgütlü toplumu (Minsky); 'parça' metaforuna hesaplamalı zemin. Fodor'un modülerliği: kapsüllenmiş, hızlı, alana özgü işlem birimleri — dikkat: modüller…
TR: Sol yarıküre yorumlayıcısı · EN: Left-hemisphere interpreter
Davranışa sonradan tutarlı gerekçe üreten anlatıcı sistem. Anlatısal kimliğin (K5) nöral adayı; 'neden yaptım?' sorusunun konfabülasyon riski.
TR: Küresel çalışma alanı / Çoklu taslaklar — anlatısal benlik · EN: Global workspace / Multiple drafts — narrative self
Bilinç = yayın alanı (Baars, küresel çalışma alanı); benlik = 'anlatısal ağırlık merkezi' (Dennett, çoklu taslaklar). Öz/merkez tartışmalarına felsefi-bilişsel çerçeve.
TR: Öngörüsel benlik · EN: Predictive self
Benlik, beynin kendi bedeni ve failliği hakkındaki en iyi tahminidir (Friston serbest enerji; Seth, 2021; Gallagher, 2000: minimal ↔ anlatısal benlik). Hipnozdaki faillik (agency) değişimlerini…
TR: Varsayılan Mod Ağı (DMN) · EN: Default Mode Network
Kendine-referanslı işleme ağı; hipnozda DMN–yürütücü ağ bağlantısallık değişimleri. K7 'gözlemleyen merkez' tartışmasının nöral zemini.
TR: Nefs mertebeleri · EN: Stations of the nafs
Nefsin arınma mertebeleri: nefs-i emmâre (buyurgan; Yûsuf 12:53 — dürtüsel, haz ve güç yönelimli), nefs-i levvâme (kınayan; Kıyâme 75:2 — kendini hesaba çeken vicdan; gelişimin olumlu bir aşamasıdır…
TR: Kalp – Ruh – Nefs – Akıl · EN: Qalb – Ruh – Nafs – Aql
Gazâlî'nin İhyâ'sında kalp, ruh, nefs ve akıl aynı hakikatin dört yüzü olarak çözümlenir — tek bir iç merkezin işlevsel görünümleri. Bu 'tek merkez, çok işlev' mimarisi, modern 'tek Öz, çok parça'…
TR: Letâif · EN: Lataif (subtle centers)
Nakşibendî gelenekteki letâif (kalp, ruh, sır, hafî, ahfâ), Gazâlî'nin çözümlediği iç anatomiyi inceltir.
TR: Fıtrat · EN: Fitra (primordial nature)
Fıtrat (Rûm 30:30) doğuştan gelen yaratılış kodudur; mizaçla kısmen örtüşür ama fazlası vardır — fıtrat normatif bir kavramdır (iyiye yönelmiş asıl), mizaç ise tanımlayıcıdır (nötr yatkınlık). Klinik…
TR: Anattā ve beş küme (skandha) · EN: Anatta & five aggregates (skandhas)
Anattā (öz-süzlük): kalıcı, değişmez bir benlik cevherinin bulunmadığı öğretisi. Beş küme (skandha): deneyimin bileşenleri — biçim, duyum, algı, zihinsel oluşumlar, bilinç; benliğin…
TR: Pancha kosha (beş kılıf) · EN: Pancha kosha (five sheaths)
Beş kılıf: beden, enerji, zihin, ayırt edici akıl, saadet. ≈ katmanlı benlik modelleri (bu atlasın K1–K7 mimarisiyle yapısal benzerlik).
TR: Üç guna · EN: Three gunas
Üç guna: sattva (denge), rajas (hareket), tamas (atalet). ≈ mizaç boyutlarının enerji-düzenleme dili; vritti ≈ zihinsel durum dalgalanmaları.
TR: Ruh parçası yitimi ve geri getirilmesi · EN: Soul loss / soul retrieval
Ruh parçası yitimi ve geri getirilmesi (soul loss / soul retrieval). ≈ dissosiyasyon–sürgün–yeniden bütünleşme sürecinin ritüel dili (antropolojik düzlemde; Holmes'un kitabındaki şamanik imgelerin…
TR: Platon'un üçlü ruhu · EN: Tripartite soul
Platon'un üçlü ruhu: akıl, yürek (thumos), iştah. ≈ yürütücü işlev – duygulanım – dürtü üçlüsünün ilk modeli; Freud'un yapısal modeliyle tarihsel akrabalık.
TR: Dört hılt kuramı · EN: Four humors
Sanguine, choleric, melancholic, phlegmatic — demevî, safravî, sevdavî, balgamî. İbn Sînâ el-Kânûn'da mizacı fizyolojik denge kuramı olarak sistemleştirdi. Eysenck, dört tipi dışadönüklük ×…
TR: Thomas & Chess bebek mizaç profilleri · EN: Easy / difficult / slow-to-warm-up temperament
9 boyut; kolay / zor / yavaş ısınan bebek profilleri; 'uyum iyiliği' (goodness of fit). Boyutlar: etkinlik düzeyi, ritmiklik, yaklaşma-kaçınma, uyum, eşik, tepki şiddeti, duygudurum niteliği, dikkat…
TR: Davranışsal ketlenme · EN: Behavioral inhibition
Davranışsal ketlenme (behavioral inhibition): ketlenmiş / ketlenmemiş mizaç. Boylamsal izlemde sosyal anksiyete yatkınlığıyla bağlantısı gösterildi.
TR: Reaktivite + çabalı kontrol · EN: Reactivity & effortful control
Reaktivite + çabalı kontrol (effortful control): tepkisellik ve öz-düzenleme. Çağdaş gelişimsel mizaç biliminin standart çerçevesi.
TR: Cloninger TCI mizaç-karakter modeli · EN: Temperament and Character Inventory (TCI)
4 mizaç: yenilik arayışı, zarardan kaçınma, ödül bağımlılığı, sebat + 3 karakter: öz-yönelim, işbirlikçilik, kendini-aşma. Mizaç–karakter ayrımını klinik ölçüme taşıyan model; nörotransmiter…
TR: Afektif mizaçlar · EN: Affective temperaments
5 afektif mizaç: hipertimik, distimik, siklotimik, irritabl, anksiyöz. Duygudurum bozukluklarının subklinik zemini olarak mizaç; bipolar spektrum araştırmalarının temel aracı.
TR: Big Five / HEXACO · EN: Big Five / HEXACO
Beş faktör (deneyime açıklık, sorumluluk, dışadönüklük, uyumluluk, nevrotiklik) + HEXACO'da dürüstlük-tevazu. Sözlüksel gelenekten doğan, en sağlam replikasyona sahip özellik modeli.
TR: Eysenck PEN ve Gray RST · EN: Eysenck PEN; Gray RST (BIS/BAS)
Biyolojik kişilik kuramlarının iki ana hattı: Eysenck'in psikotisizm–dışadönüklük–nevrotiklik (PEN) modeli ile Gray'in pekiştirme duyarlılığı kuramı (RST) — davranışsal ketleme (BIS) ve davranışsal…
TR: DSM-5 AMPD ve ICD-11 kişilik bozukluğu modeli · EN: DSM-5 AMPD; ICD-11 personality disorder model
Kişilik patolojisinde tipten boyuta tarihsel dönüşün resmîleşmesi. AMPD: Ölçüt A (kendilik ve kişilerarası işlevsellik) ile Ölçüt B (beş patolojik özellik alanı); ICD-11: şiddet derecesi, beş özellik…
TR: Enneagram · EN: Enneagram
9 tip, kanatlar, gelişim-stres okları. Kadim kökenli tipoloji; psikometrik destek sınırlı; popülerliği klinik köprü değeri taşır. Kanıt Panosu çıkarımı: içgörü ve dil aracı olarak kullan; tanısal…
TR: Dokuz Tip Mizaç Modeli (DTMM) · EN: Nine Types Temperament Model
Enneagram'ın Türk psikiyatri ekibince mizaç kuramı olarak yeniden işlenmesi; DTMÖ ölçeği (9 mizaç tipi: DTM1–DTM9). Ölçek geçerlik-güvenirliği yayımlandı (2014); TCI, TEMPS-A ve Beş Faktör ile…
Atlas büyüyen bir çalışmadır; eksik ve tartışmalı bölgeler açıkça işaretlenir. Kaynak künyelerinin DOI/PMID doğrulaması veri bankaları üzerinden aşamalı olarak yürütülür; doğrulanamayan kaynağa bağlantı verilmez.